Een capaciteitsmaximum hanteren op grond van kwaliteitsoverwegingen/ruimtegebrek is in beginsel mogelijk. Het bevoegd gezag kan middels een eigen besluit daartoe komen door een duidelijk toelatingsbeleid waar een capaciteitsmaximum onderdeel van uit maakt. In veel regio’s waar dit speelt maken scholen onderling samenwerkingsafspraken voor de verdeling van leerlingen zodat het capaciteitsprobleem binnen de regio wordt opgevangen en scholen hun leerlingen naar een goede plek begeleiden. Wij raden dan ook – waar dat juridisch niet strikt noodzakelijk is – toch aan zoveel mogelijk samenwerking in de regio op te zoeken om ervoor te zorgen dat er niemand tussen wal en schip komt te vallen. Aan een toelatingsbeleid met capaciteitsmaximum is wel een aantal voorwaarden verbonden. Allereerst moet vooraf duidelijk zijn hoeveel plekken er beschikbaar zijn voor instroom in een bepaald schooljaar. Voor ouders moet dit ruim van tevoren kenbaar zijn. Daarnaast moet duidelijk worden omschreven op welke wijze leerlingen worden geselecteerd (bv. loting, eerst-komt-eerst-maalt), in welke periode aangemeld kan worden en welke methode van loting wordt gehanteerd (als er voor loting wordt gekozen zijn er verschillende wijzen van loting). De uitslag van de loting dient aan alle betrokkenen gelijktijdig te worden meegedeeld. Bij de selectie mogen geen inhoudelijke voorwaarden een rol spelen. Voorrangsregels kunnen wel worden gehanteerd (broertjes/zusjes, postcode etc.). Het toelatingsbeleid moet transparant zijn, kenbaar en moet consequent worden toegepast. Er mag geen sprake zijn van (in)direct discriminatie. Van belang is dat alle kinderen een gelijke kans hebben op toelating.  

In het algemeen geldt voor het hanteren van een capaciteitsmaximum in het kader van aanmeldbeleid het volgende. Een systeem van loting bij overaanmelding is toegestaan als verdelingsmechanisme van een schaars toelatingsrecht indien scholen een capaciteitsbeleid voeren wegens redenen van onderwijskwaliteit. Dit blijkt onder meer uit de volgende uitspraak. Daaraan zijn wel voorwaarden verbonden. In sommige gevallen kan een school in aanmerking komen voor uitbreiding van de huisvesting, waardoor het bevoegd gezag van deze school meer leerlingen kan toelaten en loting niet nodig is. Er bestaat echter geen verplichting tot het vergroten van de opnamecapaciteit bij overaanmelding. 

Een aanmeldformulier is het formulier dat ouders invullen om toegelaten te kunnen worden tot school. Daarmee kunnen de gegevens worden opgevraagd genoemd in artikel 40b Wpo. Inschrijving is formeel een handeling van de directeur en niet van de ouders. Sommige scholen kiezen er voor om voor de inschrijving nog een formulier te hanteren waarin zij andere gegevens opvragen van ouders die niet mogen worden opgevraagd bij aanmelding en waarvan ouders dus niet verplicht zijn ze te verstrekken. 

Nee, een kind mag niet voor de leeftijd van drie jaar aangemeld worden op een school. Aanmelding is pas mogelijk vanaf drie jaar. Zo krijgen alle kinderen een eerlijke kans op toegang tot de basisschool van hun voorkeur. Dit maakt het systeem transparanter, rechtvaardiger en minder afhankelijk van wie over de beste informatie of connecties beschikt.

Vooraanmeldingen of interesselijsten zijn formeel geen aanmelding en kunnen niet automatisch worden omgezet in een aanmelding. Het toelatingsproces start formeel pas bij een geldige aanmelding vanaf de derde verjaardag van het kind. Daarom heeft het gebruik van vooraanmeldingen en interesselijsten in de praktijk weinig zin, en kan dit juist zorgen voor onrealistische verwachtingen bij ouders. Zij kunnen denken dat ze hun kind met een vroege vooraanmelding al een stapje voor geven in het toelatingsproces, terwijl dit wettelijk niet is toegestaan. Een aanmelding die vóór de leeftijd van drie jaar wordt gedaan, geldt dus slechts als een uiting van interesse. Deze heeft geen formele status. Het is nadrukkelijk aan de ouders om deze uiting van interesse om te zetten in een daadwerkelijke aanmelding zodra hun kind drie jaar is. Pas vanaf dat moment kan de school een besluit nemen over toelating. 

Een fusie van de rechtspersonen (juridische fusie) kan op verschillende manieren vorm krijgen. Een optie is dat beide betrokken rechtspersonen fuseren waarbij een van de bestaande rechtspersonen de verkrijgende rechtspersoon is onder gelijktijdige opheffing van de andere rechtspersoon. Een andere optie is een nieuwe rechtspersoon oprichten die verkrijgend is en beide bestaande rechtspersonen opheffen. Voor de eerste optie is een besluit van het bestuur nodig van de verkrijgende rechtspersoon en de andere rechtspersoon tot juridische fusie van de rechtspersonen conform de regeling die daarvoor is opgenomen in de statuten (bestuursbesluit doorgaans met goedkeuring van de raad van toezicht en eventueel andere betrokken partijen bijvoorbeeld de gemeente of Verus/NKSR). Daartoe moet een notariële akte worden opgemaakt. Ook moet er een fusie-effectrapportage worden gemaakt waar advies van het college van B&W onderdeel van uitmaakt en is in principe goedkeuring van de Minister nodig, artikel 64a Wpo. De GMR-en van beide organisaties moeten instemmen met de fusie en de fusie-effectrapportage, artikel 10 onder h Wms, en er moet een ouderraadpleging plaatsvinden, artikel 15 lid 3 Wms en een raadpleging van de vakbonden, artikel 38 Wpo.

Wij nemen aan dat het een openbare (reguliere basis)school (BRIN) betreft. Voor de besluitvorming zijn op hoofdlijnen en niet uitputtend de volgende stappen nodig. Het bevoegd gezag kan een besluit nemen tot vrijwillige opheffing van een openbare school. Op basis van de statuten zullen de raad van toezicht en de gemeente daaromtrent vaak nog bevoegdheden hebben. Een besluit tot opheffing wordt uiterlijk op 1 augustus van het schooljaar voorafgaand aan de beoogde datum van opheffing medegedeeld aan de gemeenteraad. Indien de gemeenteraad voor 1 februari daaropvolgend besluit dat hij de school in stand wenst te houden, wordt deze niet opgeheven, maar wordt de instandhouding daarvan overgedragen aan de gemeente, artikel 148 lid 2 Wet op het primair onderwijs.Daarnaast dient uiteraard de minister te worden geïnformeerd (via DUO, doorgaans door een BRIN-mutatieformulier, maar DUO kan u daar meer over vertellen). Verder dient er een ouderraadpleging te worden gehouden (artikel 15 lid 3 Wms), heeft de medezeggenschapraad adviesrecht (artikel 11 lid 1 onder c Wms) en dient gesproken te worden met de vakbonden (artikel 38 Wpo). Uiteraard dient u ook alle betrokkenen tijdig mee te nemen in dit besluit en zal moeten worden gekeken op welke manier de leerlingen en leraren kunnen worden opgevangen (kunnen zij terecht op een andere school onder uw bestuur of op een school in de regio?). Artikel 15 lid 1 Wms bepaalt dat een besluit met betrekking tot de sluiting van een school niet ten uitvoer wordt gelegd voordat een definitief besluit is genomen over de regeling van de gevolgen van dat besluit voor het personeel, dan wel voor de ouders of leerlingen. Op de regeling over de gevolgen voor het personeel heeft de personeelsgeleding van de medezeggenschapsraad instemmingsrecht, artikel 12 lid 1 onder a Wms. Op de regeling over de gevolgen voor de ouders en leerlingen heeft de oudergeleding van de medezeggenschapsraad instemmingsrecht, artikel 13 lid 1 onder a Wms. Opheffing vindt niet plaats indien binnen 10 km van een school waarbinnen openbaar onderwijs wordt gegeven, over de weg gemeten geen school aanwezig is waarbinnen openbaar onderwijs wordt gegeven en aan het volgen van openbaar onderwijs behoefte bestaat. 

Wij nemen aan dat het een bijzondere (reguliere basis)school (BRIN) betreft. Voor de besluitvorming zijn op hoofdlijnen en niet uitputtend de volgende stappen nodig. Het bevoegd gezag kan een besluit nemen tot vrijwillige opheffing van een bijzondere school. Op basis van de statuten zullen de raad van toezicht en Verus/de NKSR daaromtrent vaak nog bevoegdheden hebben. Daarnaast dient uiteraard de minister te worden geïnformeerd (via DUO, doorgaans door een BRIN-mutatieformulier, maar DUO kan u daar meer over vertellen). Verder dient er een ouderraadpleging te worden gehouden (artikel 15 lid 3 Wms), heeft de medezeggenschapraad adviesrecht (artikel 11 lid 1 onder c Wms) en dient gesproken te worden met de vakbonden (artikel 38 Wpo). Uiteraard dient u ook alle betrokkenen tijdig mee te nemen in dit besluit en zal moeten worden gekeken op welke manier de leerlingen en leraren kunnen worden opgevangen (kunnen zij terecht op een andere school onder uw bestuur of op een school in de regio?). Artikel 15 lid 1 Wms bepaalt dat een besluit met betrekking tot de sluiting van een school niet ten uitvoer wordt gelegd voordat een definitief besluit is genomen over de regeling van de gevolgen van dat besluit voor het personeel, dan wel voor de ouders of leerlingen. Op de regeling over de gevolgen voor het personeel heeft de personeelsgeleding van de medezeggenschapsraad instemmingsrecht, artikel 12 lid 1 onder a Wms. Op de regeling over de gevolgen voor de ouders en leerlingen heeft de oudergeleding van de medezeggenschapsraad instemmingsrecht, artikel 13 lid 1 onder a Wms. 

Zonder uitputtend te willen zijn, geven wij hierbij een schets van de stappen die in de besluitvorming doorlopen moeten worden. Voor dit voorbeeld gaan wij ervan uit dat de mogelijke fusie plaatsvindt tussen twee (reguliere basis)scholen ((volledige) BRIN-nrs) die vallen onder hetzelfde bestuur. Als dat het geval is dient er een besluit te worden genomen door het bestuur tot een instellingenfusie als bedoeld in artikel 64 lid 1 onder b Wet op het primair onderwijs. Waarschijnlijk zal de raad van toezicht op basis van de statuten instemmingsrecht/goedkeuringsrecht hebben op dit besluit. Vervolgens dient een fusie-effectrapportage (FER) te worden opgesteld, artikel 64b Wpo. Ook is goedkeuring van de minister vereist, artikel 64a lid 1 Wet op het primair onderwijs. Op het moment dat het aantal betrokken leerlingen bij de fusie (dus het totaal van beide BRIN-nrs) minder dan 500 is, is geen goedkeuring van de fusie door de minister vereist (artikel 64a lid 2 onder a Wpo). Wel is een ouderraadpleging vereist (artikel 15 lid 3 Wet medezeggenschap op scholen), overleg met de vakbonden (artikel 38 Wpo) en instemming van de medezeggenschapsraden van de scholen op zowel de FER als de fusie (artikel 10 lid 1 onder h Wet medezeggenschap op scholen). Verder kan het zijn dat de statuten/interne reglementen nog nadere voorschriften kennen (bv voor betrokkenheid van de gemeente) voor totstandbrenging van de fusie. 

Schoolbesturen ontvangen jaarlijks een bedrag van de overheid waarmee ze in overleg met de ouders, personeel en andere stakeholders al hun uitgaven moeten doen. Deze systematiek heet de lumpsum. Het bedrag dat scholen en hun besturen ontvangen.

Tot 1 januari 2023 was de lumpsum grofweg opgebouwd uit twee delen: de personele en materiële lumpsum. Die werden ieder op een eigen manier berekend. Sinds 2023 wordt de lumpsum vereenvoudigd en ontvangen schoolbesturen per kalenderjaar een bedrag per school en een bedrag per leerling.

Waar de hoogte van de lumpsum onvoldoende rekening mee houdt, zijn nieuwe en veranderende taken die scholen in de loop van de jaren hebben gekregen. De bekostiging houdt bijvoorbeeld geen rekening met het feit dat van schoolbesturen wordt verwacht dat zij strategisch HR-beleid moeten voeren, investeren in toekomstbestendig onderwijs en meer digitaal werken, voldoen aan strengere eisen rondom duurzaamheid, Burgerschap, sociale veiligheid, verantwoording en privacy.

McKinsey heeft in 2020 in opdracht van het ministerie van OCW de doelmatigheid en toereikendheid van de bekostiging van het funderend onderwijs onderzocht (Een verstevigd fundament voor iedereen). Belangrijkste conclusie is dat de bekostiging toereikend is om aan de basiskwaliteit te voldoen, maar ontoereikend is voor de ambities van de scholen en de verwachtingen van de samenleving.

Een (v)so leerling heeft een toelatingsverklaring (TLV) voor het speciaal onderwijs. Het swv dat deze TLV heeft afgegeven, betaalt de ondersteuningsbekostiging. Indien een (v)so leerling verhuist van swv A naar swv B, dan geldt nog steeds dat het swv dat de TLV heeft afgegeven, de ondersteuningsbekostiging betaalt.

Het (v)so heeft geen grensverkeerregeling zoals voorheen bij het speciaal basisonderwijs (sbo). Overigens zijn de doorbetalingen als gevolg van grensverkeer in het sbo verdwenen met ingang van de vereenvoudiging van de bekostiging (2023). Ook daar draagt het swv dat de TLV heeft afgegeven de ondersteuningsbekostiging af aan de sbo-school. Dit gebeurt automatisch via DUO.